Ton newydd o seryddiaeth
Fel y dywedodd Syr Isaac Newton, “Os wyf wedi gweld ymhellach, gwnes hynny drwy sefyll ar ysgwyddau cewri.”
Roedd y geiriau teimladwy hyn yn cyfeirio at y cyd-ymdrech sy'n sail i ymdrechion gwyddonol, felly roedd yn briodol ddydd Llun 14 Medi 2015 fod dros 1000 o wyddonwyr o 16 o wledydd yn gweithio ar y cyd wedi gosod darn olaf y jig-so at ein dealltwriaeth bresennol o ddisgyrchiant – damcaniaeth a gyflwynwyd yn wreiddiol gan Newton.
Am 9:51 am GMT y bore Llun hwnnw, canfu'r prosiect cydweithredol, a elwir yn LIGO (Laser Interferometer Gravitational-wave Observatory), don ddisgyrchiant am y tro cyntaf.
Roedd goblygiadau difrifol i hyn. Nid yn unig roedd y darganfyddiad yn cadarnhau'r rhagfynegiad allweddol a wnaed gan Albert Einstein – arloeswr arall ym maes ffiseg disgyrchiant – union 100 mlynedd yn ôl, ond roedd yn sbardun ar gyfer dechrau cyfnod newydd sbon o Seryddiaeth.
![](https://cardiff.imgix.net/__data/assets/image/0009/347769/sir-martin-rees-square.jpg?w=100&h=100&auto=format&crop=faces&fit=crop)
Mae'r darganfyddiad hwn wedi agor ffenestr newydd ar y cosmos. Mae hyn yn wirioneddol bwysig ac yn fy marn i ar yr un lefel â darganfod gronyn Higgs.
Disgrifir tonnau disgyrchiant fel crychdonnau'n bach mewn gofod-amser a gaiff eu hallyrru o ganlyniad i ddigwyddiadau cosmig grymus yn y bydysawd, gan roi cadarnhad terfynol i ddamcaniaeth ryfeddol Einstein am berthynoledd cyffredinol, a bydd yn caniatáu i wyddonwyr arsylwi sêr, galaethau a gwrthrychau mwy egsotig y bydysawd mewn ffyrdd na fu'n bosibl erioed o'r blaen.
Fyddai'r darganfyddiad ddim yn bosibl heb gyfraniad allweddol gwyddonwyr Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth Prifysgol Caerdydd. Helpodd eu gwybodaeth a'u harbenigedd nhw y gwyddonwyr i ganfod y signal o blith cacoffoni twrw'r sˆwn cefndir a dehongli ymhle yn y bydysawd, yn ogystal â'r union amser, yr allyrrwyd y tonnau disgyrchiant.
Ers ffurfio prosiect cydweithredol LIGO dros Mae'r Athro B.S. Sathyaprakash o Brifysgol Caerdydd, sydd yn rhan o'r Grˆwp Ffiseg Disgyrchiant (gweler tudalen 13), wedi bod yn astudio ffynonellau tonnau disgyrchiant a datblygu ffyrdd i'w darganfod.
![](https://cardiff.imgix.net/__data/assets/image/0008/347732/prof-b-s-sathyaprakash-square.jpg?w=100&h=100&auto=format&crop=faces&fit=crop)
Ar ôl dau ddegawd o chwilio am yr arwyddion dirgel hyn, roedd hwn yn eiliad arbennig iawn i ni.
Mae darganfyddiad yr Athro Sathyaprakash a gweddill tîm y prosiect cydweithredol wedi'i ganmol fel un o ddarganfyddiadau gwyddonol mwyaf y degawd, datganiad a adleisiwyd gan yr Arglwydd Martin Rees, y Seryddwr Brenhinol.
Yr Arglwydd Rees yw un o astroffisegwyr mwyaf blaenllaw y byd yn ogystal â bod yn unigolyn pwysig ym maes gwyddoniaeth yn y DU, ac mae'n ymwybodol iawn o arwyddocâd y darganfyddiad nodedig hwn. Mae wedi
gwneud gwaith damcaniaethol dylanwadol ar bynciau mor amrywiol â ffurfio tyllau du a ffynonellau radio all-alaethol, ac roedd yn un o'r cyntaf i ragweld dosbarthiad anghyfartal mater yn y bydysawd.
Bu'r Arglwydd Rees yn holi'r Athro Sathyaprakash am hanes tonnau disgyrchiant, yr ymdrechion i'w darganfod, a'r goblygiadau ar gyfer maes seryddiaeth nawr eu bod wedi'u darganfod o'r diwedd. Darllenwch y fersiwn lawn yn rhifyn haf 2016 o Herio Caerdydd, ein cylchgrawn ymchwil.
![](https://cardiff.imgix.net/__data/assets/image/0008/1279637/DefaultLogo.png?w=100&h=100&auto=format&fit=crop)
Welsh - Challenge Cardiff Summer 2016
Y pedwerydd rhifyn o'n cylchgrawn ymchwil, sy'n darparu mewnwelediad i effaith ein hymchwil.
Os na all eich meddalwedd gynorthwyol ddarllen y ddogfen hon, gallwch chi ofyn am fersiwn hygyrch drwy ebostio web@caerdydd.ac.uk. Cynhwyswch yr adnoddau cynorthwyol a ddefnyddiwch chi a’r fformat sydd ei angen arnoch.
Yr ymchwilydd
![Yr Athro Bangalore S Sathyaprakash](https://cardiff.imgix.net/__data/assets/image/0006/1246740/bangalore-sathyaprakash.jpg?w=120&h=120&auto=format&crop=faces&fit=crop)
Yr Athro Bangalore S Sathyaprakash
Gravity Exploration Institute
- b.sathyaprakash@astro.cf.ac.uk
- +44 (0)29 2087 6962
Y Grŵp Ffiseg Disgyrchiant
Dros y degawd diwethaf, mae’r Grŵp Ffiseg Disgyrchiant ym Mhrifysgol Caerdydd wedi gosod y sylfeini ar gyfer mynd ati i ddarganfod crychdonnau disgyrchiant, datblygu algorithmau a meddalwedd newydd sydd, erbyn hyn, yn offer safonol ar gyfer chwilio am signalau anodd eu cyrraedd.
![Members of the Gravitational Physics Group standing outside Main Building, Cardiff University](https://cardiff.imgix.net/__data/assets/image/0009/346689/grav-wave-group.jpg?w=575&ar=16:9&q=80&auto=format)
Mae'r grŵp hefyd yn cynnwys arbenigwyr o'r radd flaenaf mewn gwrthdrawiadau tyllau du, sydd wedi creu efelychiadau cyfrifiadurol ar raddfa fawr i ddynwared y digwyddiadau cosmig treisgar hyn a darogan sut mae tonnau disgyrchiant yn cael eu gollwng o ganlyniad iddynt. Roedd y cyfrifiadau hyn yn hollbwysig wrth ddatgodio signal y don disgyrchiant a ganfuwyd gan LIGO a mesur priodweddau'r ddau dwll du a fu yn y gwrthdrawiad.
Ynghyd â’r Athro Sathyaprakash, mae'r grŵp yn cynnwys yr Athro Mark Hannam, yr Athro Bernard Schutz, Dr Stephen Fairhurst a Dr Patrick Sutton.